ఆంధ్రప్రదేశ్ నైసర్గిక స్వరూపం (Physiography of Andhra Pradesh)

 ఒక ప్రాంతంలోని సహజ భూస్వరూపాలు, వాటి ఆకృతి, ఎత్తుపల్లాలు, నిర్మాణం మొదలైన అంశాలను అధ్యయనం చేయడాన్ని నైసర్గిక స్వరూపం (Physiography) అంటారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ భూభాగం ప్రధానంగా అతి పురాతనమైన ఆర్కియన్ శిలా వ్యవస్థ నుంచి ఇటీవలి ప్లీస్టోసీన్ శిలా వ్యవస్థ వరకు వివిధ కాలాలకు చెందిన శిలలతో నిర్మితమైంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్ భూభాగాన్ని నైసర్గికంగా ప్రధానంగా మూడు భాగాలుగా విభజించవచ్చు:

1. పడమటి పీఠభూమి (Western Plateau)
2. తూర్పు కనుమలు (Eastern Ghats)
3. తీర మైదానాలు (Coastal Plains)

1. పడమటి పీఠభూమి

పడమటి పీఠభూమి ప్రాంతం ప్రధానంగా గ్రానైట్, క్వార్ట్జ్ మరియు అతి పురాతన ఆర్కియన్ నీస్ (Archaean Gneiss) శిలలతో ఏర్పడింది.

తెలంగాణలోని కొన్ని జిల్లాలు, రాయలసీమలోని అనంతపురం, నంద్యాల ప్రాంతాలు ఈ పడమటి పీఠభూమిలో విస్తరించి ఉన్నాయి. అనంతపురం, చిత్తూరు జిల్లాల్లోని కొంత భాగం మైసూరు పీఠభూమికి కొనసాగింపుగా ఉంటుంది.

ఈ పీఠభూమిలో నాలుగు ముఖ్యమైన శిలా సమూహాలను గుర్తించవచ్చు.

ధార్వార్ శిలలు: ఇవి అత్యంత పురాతనమైన అవక్షేప శిలల రూపాంతరం వల్ల ఏర్పడ్డాయి. ఇవి సుమారు 2300 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం ఏర్పడినట్లు పేర్కొనబడింది. కర్ణాటకలోని ధార్వార్ ప్రాంతం నుంచి చిత్తూరు వరకు ఈ శిలా ప్రాంతం విస్తరించింది. ఈ శిలల్లో ముఖ్యంగా బంగారం, ఇనుము వంటి ఖనిజాలు లభిస్తాయి.

కడప శిలలు: ఇవి ధార్వార్ శిలల తరువాత ఏర్పడిన అవక్షేప శిలలు. సుమారు 50 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం ఇవి ఏర్పడినట్లు పాఠ్యాంశం పేర్కొంటుంది. ఇవి ప్రధానంగా అవక్షేప శిలలు. ఈ శిలల్లో సున్నపురాయి, క్వార్ట్జ్, ఆస్బెస్టాస్, మైకా, సిమెంట్ గ్రేడ్ సున్నపురాయి, ఇనుపరాయి, మాంగనీస్, రాగి, కోబాల్ట్, నికెల్, బారైటీస్, స్టియటైట్ వంటి ఖనిజాలు లభిస్తాయి.

కడప శిలావ్యవస్థ కడప, అన్నమయ్య, కర్నూలు, నంద్యాల, అనంతపురం, శ్రీ సత్యసాయి తదితర ప్రాంతాల్లో ముఖ్యంగా కనిపిస్తుంది.

కర్నూలు శిలలు: కర్నూలు, నంద్యాల ప్రాంతాల్లో విస్తరించి ఉన్నాయి. ఈ శిలల్లో ఇసుకరాయి, సున్నపురాయి, షేల్ వంటి అవక్షేప శిలలు కనిపిస్తాయి.

రాజమండ్రి శిలలు: సముద్రం ఉప్పొంగిన కాలంలో ఏర్పడిన ఈ శిలలు టెర్షియరీ కాలానికి చెందినవి. రాజమండ్రి పరిసర ప్రాంతాలతో పాటు పశ్చిమ గోదావరి, ఏలూరు, కాకినాడ ప్రాంతాల్లో వీటి విస్తరణ కనిపిస్తుంది.

ఈ శిలలలో పెట్రోలియం మరియు సహజవాయువు నిక్షేపాలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది.

దక్కన్ లావాలు

మెసోజోయిక్ యుగం చివరి కాలంలో భారత ద్వీపకల్పంలోని భూపటలంలో ఏర్పడిన పగుళ్ల (Fissures) ద్వారా లావా బయటకు రావడంతో దక్కన్ లావా ప్రాంతం ఏర్పడింది.

లావా పొర మీద మరొక లావా పొర ఏర్పడటం వల్ల మెట్ల ఆకారంలో కనిపించే భూస్వరూపాన్ని ట్రాప్స్ (Traps) అంటారు.

ఈ దక్కన్ లావా ప్రాంతంలోని శిలల్లో ముఖ్యంగా బసాల్ట్ (Basalt) కనిపిస్తుంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో తూర్పు గోదావరి, పశ్చిమ గోదావరి, ఏలూరు, ప్రకాశం, గుంటూరు, పల్నాడు మరియు కొత్తగా ఏర్పడిన పోలవరం జిల్లాలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఈ శిలలు కనిపిస్తాయి.

2. తూర్పు కనుమలు

తూర్పు కనుమలు తూర్పు తీర మైదానానికి పశ్చిమంగా, దక్కన్ పీఠభూమికి తూర్పు అంచున విస్తరించి ఉన్నాయి.

ఇవి చాలా చోట్ల నిరంతర పర్వత శ్రేణిగా కాకుండా విచ్ఛిన్న పర్వత శ్రేణులుగా (Discontinuous Hills) కనిపిస్తాయి. మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, పెన్నా వంటి నదులు తూర్పు కనుమలను ఛేదిస్తూ బంగాళాఖాతంలో కలుస్తాయి.

ఉత్తర భాగంలోని తూర్పు కనుమలను తూర్పు పర్వత శ్రేణులు అని, దక్షిణ భాగంలో కనిపించే వాటిని కడప శ్రేణులు/కడప కొండలు అని కూడా వ్యవహరిస్తారు.

శ్రీకాకుళం, విశాఖ ప్రాంతాల్లోని తూర్పు కనుమలు ప్రధానంగా ఖోండలైట్ (Khondalite), చార్నోకైట్ (Charnockite) వంటి రూపాంతర శిలలతో నిర్మితమై ఉన్నాయి.

ముఖ్యమైన శిఖరాలు

తూర్పు కనుమల్లో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరంగా పాఠ్యాంశంలో జిందగడ శిఖరం – 1,690 మీ. పేర్కొనబడింది. ఇది ప్రస్తుత అల్లూరి సీతారామరాజు జిల్లా పరిధిలో ఉంది.

రెండవ ఎత్తైన శిఖరం అరోమా/అరమకొండ – సుమారు 1,680 మీ., ఇది అల్లూరి జిల్లాలోని చింతపల్లి మండల ప్రాంతంలో ఉంది.

మరో ముఖ్యమైన శిఖరం గాలికొండ.

గంజాయిగెడ్డ/మహేంద్రగిరి సంబంధిత ప్రాంతీయ శిఖరాలు కూడా ఉత్తర తూర్పు కనుమల అధ్యయనంలో ముఖ్యమైనవి.

జిల్లాల వారీ ముఖ్యమైన కొండలు

జిల్లా/ప్రాంతం	ముఖ్యమైన కొండలు
శ్రీకాకుళం & పార్వతీపురం మన్యం	మహేంద్రగిరి కొండలు
విజయనగరం	తాటిపూడి ప్రాంత కొండలు
అల్లూరి సీతారామరాజు	పాపికొండలు, ధారకొండలు
పోలవరం ప్రాంతం	పాపికొండలు, దేవుని హిల్స్ ప్రాంతం
విశాఖపట్నం	మాడుగుల కొండలు, అనంతగిరి కొండలు, డాల్ఫిన్స్ నోస్, సింహాచలం కొండలు
గుంటూరు	బెల్లంకొండలు
పల్నాడు	నాగార్జునకొండ, వినుకొండ, కోటప్పకొండ
NTR & కృష్ణా	మొగల్రాజపురం, కొండపల్లి కొండలు
మార్కాపురం	నల్లమల కొండలు
ప్రకాశం	వెలిగొండలు
నెల్లూరు–కడప ప్రాంతం	వెలికొండలు
తిరుపతి	శేషాచలం కొండలు
చిత్తూరు	హార్స్లీ హిల్స్ ప్రాంతం
కర్నూలు–నంద్యాల–మార్కాపురం	నల్లమల కొండలు
కడప–అనంతపురం	ఎర్రమల కొండలు
అన్నమయ్య	పాలకొండలు, హార్స్లీ హిల్స్ పరిసరాలు
శ్రీ సత్యసాయి	మడకశిర ప్రాంత కొండలు
అనంతపురం	మల్లప్ప కొండలు

నల్లమల కొండలు APPSC పరీక్షల దృష్ట్యా చాలా ముఖ్యమైనవి. ఇవి కర్నూలు–నంద్యాల నుంచి మార్కాపురం వైపు విస్తరించి కనిపిస్తాయి.

శేషాచలం కొండలు తిరుపతి ప్రాంతంలో ఉన్నాయి.

పాలకొండలు రాయలసీమ దక్షిణ ప్రాంతానికి ముఖ్యమైనవి.

వెలికొండలు నెల్లూరు–కడప ప్రాంతాల్లో కనిపిస్తాయి.

ఎర్రమల కొండలు కడప–అనంతపురం ప్రాంతంలో ముఖ్యమైనవి.

3. తీర మైదానాలు

ఆంధ్రప్రదేశ్ తీర మైదానాలు బంగాళాఖాత తీరానికి మరియు తూర్పు కనుమలకు మధ్య విస్తరించి ఉన్నాయి.

ఉత్తరాన శ్రీకాకుళం జిల్లాలోని వంశధార నది ప్రాంతం నుంచి దక్షిణాన నెల్లూరు జిల్లాలోని పెన్నా నది వరకు విస్తరించిన తీర ప్రాంతం రాష్ట్ర భౌగోళిక స్వరూపంలో అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం.

ఈ మైదానం ముఖ్యంగా కృష్ణా–గోదావరి నదుల మధ్య అత్యధిక వెడల్పుతో ఉంటుంది. కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఇది సుమారు 150 కి.మీ. వరకు విస్తరించినట్లు పాఠ్యాంశంలో పేర్కొన్నారు.

విశాఖ సమీపంలో గంగవరం వద్ద తీర మైదానం చాలా ఇరుకుగా ఉంటుంది. ఇక్కడ తూర్పు కనుమలు సముద్రానికి దగ్గరగా వస్తాయి.

తీర మైదానంలో కృష్ణా, గోదావరి నదులు తీసుకొచ్చిన ఒండ్రుమట్టి నిక్షేపాలు వ్యవసాయానికి అత్యంత అనుకూలమైన డెల్టా ప్రాంతాలను నిర్మించాయి.

కృష్ణా–గోదావరి డెల్టా ప్రాంతం రాష్ట్రంలోని అత్యంత సారవంతమైన వ్యవసాయ ప్రాంతాల్లో ఒకటి.

విశాఖపట్నం సమీపంలో సముద్రం వైపు చొచ్చుకొచ్చిన భూభాగంలో డాల్ఫిన్స్ నోస్ (Dolphin's Nose) ఒక ముఖ్యమైన భౌగోళిక లక్షణం.

కొల్లేరు సరస్సు

కొల్లేరు సరస్సు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ముఖ్యమైన మంచినీటి సరస్సు.

ఇది ప్రధానంగా ఏలూరు జిల్లాలో విస్తరించి ఉంది.

దీని విస్తీర్ణం సుమారు 260 చ.కి.మీ. అని పాఠ్యాంశంలో పేర్కొన్నారు.

ఈ సరస్సులోకి కృష్ణా–పశ్చిమ గోదావరి ప్రాంతాల నుంచి బుడమేరు, తమ్మిలేరు, రామిలేరు వంటి ప్రవాహాలు నీటిని తీసుకువస్తాయి.

కొల్లేరు సరస్సులోని నీరు చివరకు ఉప్పుటేరు ద్వారా బంగాళాఖాతంలోకి చేరుతుంది.

కొల్లేరు → మంచినీటి సరస్సు

పులికాట్ సరస్సు

పులికాట్ సరస్సు ఆంధ్రప్రదేశ్–తమిళనాడు సరిహద్దు ప్రాంతంలో ఉన్న ముఖ్యమైన ఉప్పునీటి/లాగూన్ సరస్సు.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఇది ప్రధానంగా తిరుపతి జిల్లా పరిధిలో ఉంది.

దీని విస్తీర్ణం సుమారు 460 చ.కి.మీ.

పులికాట్ సరస్సులోని ముఖ్యమైన ద్వీపం:

శ్రీహరికోట

శ్రీహరికోట భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమానికి అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రదేశం.

ముఖ్యమైన Exam Points

• ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరరేఖ పొడవు → 1,053 కి.మీ.
• రాష్ట్రంలో సముద్ర ప్రవాహాలు ఉప్పొంగడం వల్ల ఏర్పడిన శిలలు → రాజమండ్రి శిలలు
• ధార్వార్ శిలల కంటే తరువాత ఏర్పడిన ముఖ్యమైన శిలావ్యవస్థ → కడప శిలలు
• ఆంధ్రప్రదేశ్ భూభాగంలో ప్రధానంగా కనిపించే పురాతన శిలలు → ఆర్కియన్ నీస్ మరియు ఇతర పురాతన శిలలు
• తూర్పు కనుమల్లో రాష్ట్రంలోని అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం → జిందగడ – 1,690 మీ.
• విశాఖ రేవును సముద్ర అలల తాకిడి నుంచి రక్షించే సహజ భూస్వరూపం → డాల్ఫిన్స్ నోస్
• తూర్పు తీర మైదానంలో దక్షిణంగా ప్రవహించే ప్రధాన నది → పెన్నా
• ఆంధ్ర–తమిళనాడు సరిహద్దులోని లాగూన్ సరస్సు → పులికాట్
• కొల్లేరు సరస్సు → మంచినీటి సరస్సు
• పులికాట్ → ఉప్పునీటి/లాగూన్ సరస్సు
• కొల్లేరు నీరు సముద్రంలోకి వెళ్లే మార్గం → ఉప్పుటేరు
• కృష్ణా–గోదావరి మధ్య తీర మైదానం → అత్యధిక వెడల్పు
• గంగవరం సమీపంలో → తీర మైదానం ఇరుకుగా ఉంటుంది

APPSC Practice MCQs

1. ఆంధ్రప్రదేశ్ భూభాగాన్ని నైసర్గికంగా ప్రధానంగా ఎన్ని భాగాలుగా విభజించవచ్చు?

A) 2
B) 3
C) 4
D) 5

సమాధానం: B) 3

2. కింది వాటిలో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రధాన నైసర్గిక విభాగం కానిది ఏది?

A) పడమటి పీఠభూమి
B) తూర్పు కనుమలు
C) తీర మైదానాలు
D) పశ్చిమ కనుమలు

సమాధానం: D) పశ్చిమ కనుమలు

3. అత్యంత పురాతనమైన శిలా వ్యవస్థకు చెందినవి?

A) ధార్వార్ శిలలు
B) రాజమండ్రి శిలలు
C) దక్కన్ ట్రాప్స్
D) కర్నూలు శిలలు

సమాధానం: A) ధార్వార్ శిలలు

4. ధార్వార్ శిలల తరువాత ఏర్పడిన ముఖ్యమైన శిలలు?

A) రాజమండ్రి శిలలు
B) కడప శిలలు
C) దక్కన్ ట్రాప్స్
D) బసాల్ట్ మాత్రమే

సమాధానం: B) కడప శిలలు

5. రాజమండ్రి శిలల్లో ప్రధానంగా లభించే ఖనిజ వనరులు?

A) బంగారం–వజ్రాలు
B) పెట్రోలియం–సహజవాయువు
C) బొగ్గు–యురేనియం
D) రాగి–బంగారం

సమాధానం: B) పెట్రోలియం–సహజవాయువు

6. లావా పొరల వల్ల ఏర్పడిన మెట్ల ఆకారపు భూస్వరూపాన్ని ఏమంటారు?

A) డెల్టా
B) ట్రాప్స్
C) డ్యూన్స్
D) గార్జ్

సమాధానం: B) ట్రాప్స్

7. దక్కన్ ట్రాప్స్‌లో ప్రధానమైన శిల ఏది?

A) బసాల్ట్
B) గ్రానైట్
C) మార్బుల్
D) స్లేట్

సమాధానం: A) బసాల్ట్

8. తూర్పు కనుమల అత్యంత ముఖ్యమైన లక్షణం?

A) నిరంతర పర్వతాలు
B) విచ్ఛిన్న పర్వతాలు
C) హిమ పర్వతాలు
D) అగ్నిపర్వతాలు

సమాధానం: B) విచ్ఛిన్న పర్వతాలు

9. తూర్పు కనుమలను ఛేదించే నదుల్లో ఒకటి?

A) గోదావరి
B) నర్మదా
C) తపతి
D) సబర్మతి

సమాధానం: A) గోదావరి

10. ఆంధ్రప్రదేశ్ తూర్పు కనుమల్లో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం?

A) మహేంద్రగిరి
B) జిందగడ
C) శేషాచలం
D) నాగార్జునకొండ

సమాధానం: B) జిందగడ

11. జిందగడ శిఖరం ఎత్తు ఎంత?

A) 1,501 మీ.
B) 1,680 మీ.
C) 1,690 మీ.
D) 2,300 మీ.

సమాధానం: C) 1,690 మీ.

12. నల్లమల కొండలు ప్రధానంగా ఏ జిల్లాల ప్రాంతంలో విస్తరించాయి?

A) శ్రీకాకుళం–విజయనగరం
B) కర్నూలు–నంద్యాల–మార్కాపురం
C) కాకినాడ–కోనసీమ
D) కృష్ణా–గుంటూరు మాత్రమే

సమాధానం: B)

13. శేషాచలం కొండలు ఏ ప్రాంతంలో ఉన్నాయి?

A) తిరుపతి
B) శ్రీకాకుళం
C) కాకినాడ
D) గుంటూరు

సమాధానం: A) తిరుపతి

14. ఆంధ్రప్రదేశ్ తీర మైదానం అత్యధిక వెడల్పుతో ఎక్కడ కనిపిస్తుంది?

A) విశాఖ–శ్రీకాకుళం మధ్య
B) కృష్ణా–గోదావరి నదుల మధ్య
C) పెన్నా–స్వర్ణముఖి మధ్య
D) వంశధార–నాగావళి మధ్య

సమాధానం: B)

15. గంగవరం ప్రాంతంలో తీర మైదానం ఎలా ఉంటుంది?

A) అత్యంత వెడల్పు
B) ఇరుకుగా
C) ఎడారిగా
D) పీఠభూమిగా

సమాధానం: B) ఇరుకుగా

16. కొల్లేరు ఏ రకమైన సరస్సు?

A) ఉప్పునీటి సరస్సు
B) మంచినీటి సరస్సు
C) అగ్నిపర్వత సరస్సు
D) కృత్రిమ సరస్సు

సమాధానం: B) మంచినీటి సరస్సు

17. కొల్లేరు సరస్సు నీరు బంగాళాఖాతంలోకి ఏ ప్రవాహం ద్వారా చేరుతుంది?

A) ఉప్పుటేరు
B) బుడమేరు
C) తమ్మిలేరు
D) పెన్నా

సమాధానం: A) ఉప్పుటేరు

18. పులికాట్ సరస్సు ఏ రెండు రాష్ట్రాల మధ్య ఉంది?

A) AP–Odisha
B) AP–Telangana
C) AP–Tamil Nadu
D) AP–Karnataka

సమాధానం: C) AP–Tamil Nadu

19. పులికాట్ సరస్సులోని ప్రసిద్ధ ద్వీపం?

A) భవానీ
B) శ్రీహరికోట
C) హోప్ ఐలాండ్
D) దివిసీమ

సమాధానం: B) శ్రీహరికోట

20. విశాఖపట్నం రేవుకు సహజ రక్షణ కల్పించే భూస్వరూపం?

A) పాపికొండలు
B) డాల్ఫిన్స్ నోస్
C) నల్లమల
D) శేషాచలం

సమాధానం: B) డాల్ఫిన్స్ నోస్

Quick Revision

AP Physiography = పడమటి పీఠభూమి + తూర్పు కనుమలు + తీర మైదానాలు

ధార్వార్ → అత్యంత పురాతన శిలలు

కడప → అవక్షేప శిలలు + ఖనిజ సంపద

రాజమండ్రి → టెర్షియరీ + Petroleum/Natural Gas

Deccan Trap → Lava → Basalt

Eastern Ghats → Discontinuous

జిందగడ → 1,690 మీ. → అత్యంత ఎత్తైన శిఖరం

నల్లమల → కర్నూలు–నంద్యాల–మార్కాపురం

శేషాచలం → తిరుపతి

కృష్ణా–గోదావరి మధ్య → తీర మైదానం అత్యధిక వెడల్పు

గంగవరం → తీర మైదానం ఇరుకు

కొల్లేరు → మంచినీరు → సుమారు 260 చ.కి.మీ.

పులికాట్ → Lagoon → సుమారు 460 చ.కి.మీ. → శ్రీహరికోట

డాల్ఫిన్స్ నోస్ → విశాఖ రేవుకు సహజ రక్షణ

AP Coastline → 1,053 కి.మీ

Advertisemtnt