నాగార్జునకొండ ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన బౌద్ధ, చారిత్రక, పురావస్తు కేంద్రం. ఇది ప్రస్తుత పల్నాడు జిల్లా (పూర్వ గుంటూరు జిల్లా)లో కృష్ణానది తీరంలో ఉంది. ఇక్ష్వాకుల రాజధాని విజయపురి ఇక్కడే ఉండేది. ఇక్ష్వాకుల కాలంలో నాగార్జునకొండ బౌద్ధ విద్యా, సంస్కృతి, కళా కేంద్రంగా ప్రపంచ ప్రసిద్ధి పొందింది.
నాగార్జునకొండకు వచ్చిన పేరు
• ప్రముఖ బౌద్ధ తత్వవేత్త ఆచార్య నాగార్జునుని పేరుమీదుగా "నాగార్జునకొండ" అనే పేరు వచ్చింది.
• ప్రాచీన కాలంలో దీనిని "విజయపురి" అని పిలిచేవారు.
• ఇక్ష్వాకుల రాజధానిగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
స్థానం
• కృష్ణానది లోయలో ఉంది.
• నాగార్జునసాగర్ జలాశయం మధ్యలో ద్వీప రూపంలో ఉంది.
• నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట నిర్మాణ సమయంలో పురావస్తు అవశేషాలను భద్రపరిచి మ్యూజియంలో ఉంచారు.
ఇక్ష్వాకుల కాలంలో నాగార్జునకొండ
• ఇక్ష్వాకుల రాజధాని విజయపురి.
• వీరపురుషదత్తుడు మరియు ఎహువుల చాంతమూలుడు కాలంలో అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది.
• బౌద్ధమతానికి ప్రధాన కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది.
• విదేశీ బౌద్ధ భిక్షువులు ఇక్కడ విద్యాభ్యాసం చేసేవారు.
• శ్రీలంక, బర్మా, చైనా దేశాలతో సాంస్కృతిక సంబంధాలు ఉండేవి.
బౌద్ధ కేంద్రంగా ప్రాముఖ్యత
• మహాయాన బౌద్ధానికి ముఖ్య కేంద్రం.
• అనేక విహారాలు, చైత్యాలు, స్తూపాలు నిర్మించబడ్డాయి.
• బౌద్ధ విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలో విద్యా కేంద్రంగా పనిచేసింది.
• ఆచార్య నాగార్జునుడు ఇక్కడ బౌద్ధ తత్వశాస్త్రాన్ని బోధించినట్లు భావిస్తారు.
నాగార్జునకొండలోని ముఖ్య నిర్మాణాలు
మహాచైత్యం
• ఇక్ష్వాకుల కాలానికి చెందిన ప్రముఖ బౌద్ధ స్తూపం.విహారాలు
• బౌద్ధ భిక్షువుల నివాస సముదాయాలు.చైత్య గృహాలు
• ప్రార్థనా మందిరాలు.శిల్పాలు
• బుద్ధుని జీవిత ఘట్టాలను ప్రతిబింబించే శిల్పాలు.దేవాలయాలు
• బౌద్ధమతంతో పాటు శైవ, వైష్ణవ దేవాలయాలు కూడా నిర్మించబడ్డాయి.
నాగార్జునకొండలోని ఆలయాలు
APPSCలో తరచుగా అడిగే ఆలయాలు:
• కార్తికేయ ఆలయం
• హారితి దేవాలయం
• పుష్పభద్రస్వామి ఆలయం
• అష్టభుజస్వామి ఆలయం
• నోదగిరి స్వామి ఆలయం
• సర్వదేవ ఆలయం
ఇక్ష్వాకుల సాంస్కృతిక సేవలు
• ఆంధ్రదేశంలో తొలి దేవాలయ నిర్మాణాలకు నాంది పలికారు.
• సంస్కృత భాష ప్రాచుర్యానికి దోహదపడ్డారు.
• బౌద్ధ, బ్రాహ్మణ మతాలను సమానంగా ఆదరించారు.
• నాగార్జునకొండలో 30కు పైగా బౌద్ధ కట్టడాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి.
నాగార్జునసాగర్ ప్రాజెక్ట్ ప్రభావం
• నాగార్జునసాగర్ ఆనకట్ట నిర్మాణం వల్ల పాత నాగార్జునకొండ ప్రాంతం జలాశయంలో మునిగిపోయింది.
• పురావస్తు శాఖ ముఖ్య కట్టడాలను తవ్వి, ద్వీప మ్యూజియంలో పునర్నిర్మించింది.
• భారతదేశంలో అతిపెద్ద పురావస్తు రక్షణ కార్యక్రమాలలో ఇది ఒకటి.
APPSC ముఖ్య బిట్స్
• నాగార్జునకొండ ప్రాచీన పేరు – విజయపురి
• ఇక్ష్వాకుల రాజధాని – విజయపురి
• నాగార్జునకొండ కృష్ణానది తీరంలో ఉంది
• ఆచార్య నాగార్జునుని పేరుమీదుగా పేరు వచ్చింది
• మహాయాన బౌద్ధానికి ప్రధాన కేంద్రం
• ఇక్ష్వాకుల కాలంలో అభివృద్ధి చెందిన బౌద్ధ విద్యా కేంద్రం
• నాగార్జునసాగర్ నిర్మాణం తర్వాత ద్వీప మ్యూజియంగా మార్చబడింది
• తొలి దేవాలయ నిర్మాణాల ఆనవాళ్లు నాగార్జునకొండలో కనిపిస్తాయి.
MCQs (Bit Bank / APPSC Pattern)
నాగార్జునకొండ ప్రాచీన పేరు ఏమిటి?
A) ధాన్యకటకం
B) విజయపురి
C) ప్రతిష్ఠానపురం
D) అమరావతి
Answer: B
నాగార్జునకొండ ఏ రాజవంశానికి రాజధాని?
A) శాతవాహనులు
B) ఇక్ష్వాకులు
C) విష్ణుకుండినులు
D) పల్లవులు
Answer: B
నాగార్జునకొండ ఏ నది తీరంలో ఉంది?
A) గోదావరి
B) తుంగభద్ర
C) కృష్ణా
D) పెన్నా
Answer: C
నాగార్జునకొండ పేరు ఎవరిని స్మరించుకుంటూ వచ్చింది?
A) అశోకుడు
B) నాగసేనుడు
C) నాగార్జునుడు
D) బుద్ధఘోషుడు
Answer: C
నాగార్జునకొండ ప్రధానంగా ఏ మతానికి కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది?
A) జైనం
B) బౌద్ధం
C) శైవం
D) వైష్ణవం
Answer: B
ఇక్ష్వాకుల కాలంలో అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన బౌద్ధ శాఖ ఏది?
A) హీనయాన
B) వజ్రయాన
C) మహాయాన
D) సహజయాన
Answer: C
నాగార్జునసాగర్ నిర్మాణం వల్ల ఏమైంది?
A) నగరం విస్తరించింది
B) పురావస్తువులు నాశనమయ్యాయి
C) ప్రాంతం జలాశయంలో మునిగింది
D) రాజధానిగా మారింది
Answer: C
నాగార్జునకొండలో లభించిన ప్రముఖ బౌద్ధ నిర్మాణం ఏది?
A) గుహాలయం
B) మహాచైత్యం
C) గోపురం
D) కోట
Answer: B
ఇక్ష్వాకుల కాలంలో నాగార్జునకొండను అభివృద్ధి చేసిన రాజు ఎవరు?
A) శ్రీ చాంతమూలుడు
B) వీరపురుషదత్తుడు
C) గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి
D) పులుమావి
Answer: B
నాగార్జునకొండ ప్రస్తుతం ఏ జిల్లాలో ఉంది?
A) కృష్ణా
B) గుంటూరు
C) పల్నాడు
D) ప్రకాశం
Answer: C
గుర్తుంచుకోండి:
"విజయపురి – ఇక్ష్వాకుల రాజధాని,
నాగార్జునుడు – పేరు మూలం,
కృష్ణానది – స్థానం,
మహాయానం – ప్రముఖ బౌద్ధ శాఖ,
మహాచైత్యం – ప్రసిద్ధ నిర్మాణం."
బౌద్ధ శాఖలు (Types of Buddhism)
బౌద్ధమతం కాలక్రమేణా అనేక శాఖలుగా విభజించబడింది. APPSC, UPSC, Group-1, Group-2 పరీక్షలలో ముఖ్యంగా హీనయాన, మహాయాన, వజ్రయాన శాఖలపై ప్రశ్నలు వస్తాయి.
హీనయాన (Hinayana / థేరవాదం)
కాలం:
• క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం నుండి
లక్షణాలు:
• బుద్ధుని మానవునిగా మాత్రమే భావిస్తారు.
• విగ్రహారాధన లేదు.
• నిర్వాణం వ్యక్తిగత కృషితో సాధించాలి.
• పాలి భాషకు ప్రాధాన్యం.
• అర్హత్ ఆదర్శాన్ని అనుసరిస్తారు.
• బుద్ధుని పాదముద్రలు, ధర్మచక్రం వంటి చిహ్నాల ద్వారా సూచించేవారు.
కేంద్రాలు:
• శ్రీలంక
• మయన్మార్
• థాయిలాండ్
• కంబోడియా
ఆంధ్రలో:
• అమరావతి ప్రారంభ దశ
• భట్టిప్రోలు
మహాయాన (Mahayana)
కాలం:
• క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దం
వ్యవస్థాపకుడు:
• ఆచార్య నాగార్జునుడు (మాధ్యమిక వాదం)
లక్షణాలు:
• బుద్ధుని దేవునిగా పూజిస్తారు.
• విగ్రహారాధనకు ప్రాధాన్యం.
• సంస్కృత భాష ఉపయోగం.
• బోధిసత్వ ఆదర్శాన్ని అనుసరిస్తారు.
• అందరి మోక్షాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటుంది.
కేంద్రాలు:
• నాగార్జునకొండ
• అమరావతి
• నలందా
ఆంధ్రలో:
• ఇక్ష్వాకుల కాలంలో నాగార్జునకొండ మహాయాన కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
వజ్రయాన (Vajrayana)
కాలం:
• క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దం
లక్షణాలు:
• తంత్ర మంత్రాలకు ప్రాధాన్యం.
• బుద్ధుడు, బోధిసత్వులతో పాటు తారా వంటి దేవతల ఆరాధన.
• గుప్త ఆచారాలు.
• "తాంత్రిక బౌద్ధం" అని కూడా పిలుస్తారు.
కేంద్రాలు:
• టిబెట్
• నేపాల్
• భూటాన్
మంత్రయాన (Mantrayana)
• వజ్రయానంలో భాగం.
• మంత్రాల జపానికి ప్రాధాన్యం.
• ధ్యానం మరియు మంత్రోపాసన ప్రధాన అంశాలు.
సహజయాన (Sahajayana)
• వజ్రయానం నుండి అభివృద్ధి చెందింది.
• సహజమైన జీవనం ద్వారా మోక్షం పొందవచ్చని బోధిస్తుంది.
హీనయాన – మహాయాన తేడాలు
హీనయాన
• బుద్ధుడు – మానవుడు
• విగ్రహారాధన – లేదు
• భాష – పాలి
• ఆదర్శం – అర్హత్
• వ్యక్తిగత మోక్షం
మహాయాన
• బుద్ధుడు – దేవుడు
• విగ్రహారాధన – ఉంది
• భాష – సంస్కృతం
• ఆదర్శం – బోధిసత్వుడు
• సర్వజన మోక్షం
APPSC ముఖ్య బిట్స్
• బౌద్ధమతం మొదటి శాఖ – హీనయాన
• బుద్ధ విగ్రహారాధన ప్రారంభించిన శాఖ – మహాయాన
• మహాయాన తత్వవేత్త – నాగార్జునుడు
• తాంత్రిక బౌద్ధం – వజ్రయానం
• పాలి భాషకు ప్రాధాన్యం – హీనయానం
• సంస్కృత భాషకు ప్రాధాన్యం – మహాయానం
• బోధిసత్వ భావన – మహాయానం
• అర్హత్ భావన – హీనయానం
• నాగార్జునకొండ – మహాయాన కేంద్రం
MCQs
బుద్ధుని దేవునిగా పూజించే శాఖ ఏది?
A) హీనయాన
B) మహాయాన
C) వజ్రయాన
D) సహజయాన
Answer: B
పాలి భాషకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన బౌద్ధ శాఖ ఏది?
A) మహాయాన
B) వజ్రయాన
C) హీనయాన
D) మంత్రయాన
Answer: C
బోధిసత్వ సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించిన శాఖ ఏది?
A) హీనయాన
B) మహాయాన
C) వజ్రయాన
D) సహజయాన
Answer: B
నాగార్జునుడు ఏ శాఖకు చెందిన ప్రముఖ తత్వవేత్త?
A) హీనయాన
B) మహాయాన
C) వజ్రయాన
D) థేరవాదం
Answer: B
తాంత్రిక బౌద్ధం అని దేనిని పిలుస్తారు?
A) హీనయాన
B) మహాయాన
C) వజ్రయాన
D) సహజయాన
Answer: C
అర్హత్ ఆదర్శాన్ని అనుసరించే శాఖ ఏది?
A) మహాయాన
B) హీనయాన
C) వజ్రయాన
D) మంత్రయాన
Answer: B
నాగార్జునకొండ ప్రధానంగా ఏ బౌద్ధ శాఖకు కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది?
A) హీనయాన
B) మహాయాన
C) వజ్రయాన
D) సహజయాన
Answer: B
బుద్ధుని విగ్రహారాధనను ప్రోత్సహించిన శాఖ ఏది?
A) హీనయాన
B) మహాయాన
C) థేరవాదం
D) సహజయాన
Answer: B
టిబెట్లో ప్రధానంగా ప్రాచుర్యంలో ఉన్న బౌద్ధ శాఖ ఏది?
A) హీనయాన
B) మహాయాన
C) వజ్రయాన
D) థేరవాదం
Answer: C
"థేరవాదం" అనే పేరు దేనికి సంబంధించినది?
A) మహాయాన
B) వజ్రయాన
C) హీనయాన
D) సహజయాన
Answer: C
గుర్తుంచుకోండి:
"హీనయాన – పాలి – అర్హత్
మహాయాన – సంస్కృతం – బోధిసత్వుడు
వజ్రయాన – తంత్రం – టిబెట్"
0comments:
Post a Comment
Note: Only a member of this blog may post a comment.